|
| Kişisel
Örnekleme / Ölçüm |
| Kişisel Örnekleme / Toz Örnekleme |
Çalışanların maruz kaldığı alveollere ulaşan tozların miktarını
ölçmek üzere ISO (1991) standardına uygun, gravimetrik temelli, siklonlu kişisel
örnekleyiciler kullanılmaktadır. Toz örnekleme işlemi, siklon ve filtre ile
ilişkilendirilmiş olan bir hava pompası vasıtasıyla yapılmaktadır. Toz
konsantrasyonunun ölçümü (mg/m3), pompanın belirli bir süre içinde çektiği hava
miktarı (m3) ile filtre üzerinde tutulan kirleticilerin ağırlığının (mg)
belirlenmesi ile hesaplanabilmektedir. Akış debileri 1,7 L/dakika olan Dorr-Oliver ve
2,2 L/dakika debili Higgins-Dewell siklonları en az hata ile örnekleme yapabilen siklon
türleridirler. Dorr-Oliver 10–mm siklonu Amerikan Maden Güvenliği ve Sağlığı
Kurumu (Mine Safety and Health Administration – MSHA) tarafından yaygın olarak
kullanılırken, İngiltere’de Higgins–Dewell siklonu tercih edilmektedir. İş
maruziyet sınır değerleri için farklı ifadeler kullanılabilmektedir;
• İş Güvenliği ve Sağlığı İdaresi (Occupational Safety and Health
Administration – OSHA) tarafından Permissible Exposure Limit (PEL),
• Amerikan Ulusal İş Güvenliği ve Sağlığı Enstitüsü (National Institute for
Occupational Safety and Health - NIOSH) tarafından Recommended Exposure Limit (REL),
• American Conference of Governmental Industrial Hygienists (ACGIH) tarafından
Threshold Limit Value (TLV),
• Fransa’da Valeur Moyenne d’Exposition (VME) ve Valeur Limite d’Exposition (VLE),
• Almanya’da Maximale Arbeitsplatz-Konzentration (MAK),
• Hollanda’da Maximaal Aanvaarde Concentratie,
• İngiltere’de Sağlık ve Güvenlik Komisyonu (Healty and Safety Commission)
onaylanan İşyeri Maruziyet Sınır Değerleri (Workplace Exposure Limits – WEL) ve
• Türkiye’de de Eşik Sınır Değer (ESD) ifadeler kullanılmaktadır.
Maruziyet Sınır Değerlerini belirlemek üzere uzun ve kısa vadeli ölçümler
yapılmaktadır;
(i) Zaman Ağırlıklı Ortalama (Time Weighted Average–TWA): En az 8 saat ve olağan
çalışma koşullarında, işçinin maruz kaldığı toz konsantrasyonunu ifade eder.
(ii) Kısa Dönem Maruziyet Sınır Değeri (Short term exposure limits–STEL): 15 dakika
süreyle maruziyet konsantrasyonunu belirlemek üzere yapılan ölçümlerde kullanılır.
İşyeri Maruziyet Sınır Değerleri, en az 8 saat ve olağan çalışma koşullarında,
sağlık açısından herhangi bir sorun oluşturmayan günlük aşılmaması gereken
değerdir. Her ülke kendi koşullarını dikkate alarak İşyeri Maruziyet Sınır
Değerleri geliştirmekte ve bu sınır değerleri uygulamaya koyarken, gerekli yasal
düzenlemeleri de yapmaktadır.
Amerika Birleşik Devletleri (OSHA), Belçika, Danimarka, Finlandiya, Norveç, Portekiz,
İsveç, Yunanistan, İspanya ve Fransa’da solunabilir tozlardaki kristalin yapıda SiO2
miktarının sınır değeri Kuvars, Tridimit ve Kristobalit için ayrı ayrı
belirlenmiştir. Maruziyet sınır değeri Amerika Birleşik Devletleri (OSHA),
Yunanistan, Danimarka, Belçika, Norveç, Portekiz, İsveç ve Fransa’da Kuvars için
0,1 mg/cm3, Tridimit ve Kristobalit için 0,05 mg/cm3 olarak belirlenmiştir.
İngiltere, İtalya, Lüksemburg, Hollanda, Avusturya, İsviçre ve Avustralya’da ise
kristalin yapıda SiO2 miktarı için Kuvars, Tridimit ve Kristobalit minerallerinin
solunabilir tozlardaki toplamı dikkate alınmaktadır. İngiltere’de WEL 0,1 mg/m3,
İrlanda ve İtalya’da 0,05 mg/m3, Lüksemburg, Avusturya ve İsviçre’de 0,15 mg/m3,
Hollanda’da 0,075 mg/m3 ve Avustralya’da 0,1 mg/m3’dür.
NIOSH ise solunabilir tozlardaki kristalin SiO2 miktarı için REL değerini 0,05 mg/m3
olarak önermektedir. Kuruluş, önerdikleri REL konsantrasyonun pnömokonyoz riskini tam
olarak önleyemediğini, ancak, halen toz örnekleme ve kristalin yapıda SiO2 miktarını
belirlemek üzere kullanılmakta olan yöntemlerin de, REL’in 0,05 mg/m3 değerinden
daha aşağıya çekilmesine olanak vermediğini belirtmektedir.
Ülkemizde, Maden ve Taşocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Tozla
Mücadeleyle İlgili Yönetmelik kapsamına giren işyerlerinde, ortam havasında kristal
yapıda SiO2 içeriği %5’ten az olduğu takdirde Eşik Sınır Değerleri (ESD; TWA), 5
mg/m3 olarak kabul edilmektedir. Ortam havasında kristal yapıda SiO2 içeriği %5’ten
fazla olan işyerlerinde ise Eşik Sınır Değer (ESD = 25 / %SiO2) eşitliği
yardımıyla bulunmaktadır. Bu durumda, yönetmelik kapsamındaki işyerlerinde, tamamen
kristal yapıda SiO2 içeren solunabilir tozlarda uzun süre ve olağan çalışma
koşullarında sağlık açısından herhangi bir sorun oluşturmayacağı öngörülen
ESD 0,25 mg/m3 olmaktadır.
SERBEST KUVARS MİKTARININ BELİRLENMESİNDE KULLANILAN YÖNTEMLER
Toz örneklerinin kristalin yapıda SiO2 miktarının belirlenmesi için üç temel
yöntemden yararlanılmaktadır. Bunlar;
(i) Toz numunelerine uygulanan bir dizi çözünürlük işleminin ardından arta kalan
serbest silisin belirlenmesini esas alan kimyasal yöntemler,
(ii) Kırılma indisi bilinen silisin immersiyonla renklendirme yöntemiyle tanınmasını
esas alan mineralojik yöntemler ve
(iii) Isı farkı analizi, X-ışınları kırınımı (XRD) ve furier dönüşümlü
kırmızı ötesi spektroskopisi (FTIR) olmak üzere 3 farklı tekniğin geliştirildiği
fiziksel yöntemler olarak sınıflandırılmaktadır.
Bunlardan kırmızı ötesi spektroskopisi ve X-ışınları kırınımı teknikleri
yaygın olarak kullanılmaktadır. FTIR tekniği, XRD tekniği kadar kesin sonuçlar
vermemesine rağmen, maliyetinin daha düşük olması nedeniyle, özellikle, iyi
tanımlanmış örnek matrislerinde kullanılabilmektedir. Ancak, toz numunesinin kaolin
benzeri silikatlar ve amorf silika içermesi veya kristal yapıda SiO2 miktarının çok
düşük olması durumunda, FTIR tekniğinin hata oranı yükselmektedir.
NIOSH Method 7500, OSHA Method ID–142, MSHA Method P–2 ve HSE Method MDHS 101,
solunabilir tozlardaki kristalin yapıda SiO2 miktarını belirlemek üzere kullanılan en
yaygın XRD yöntemleridir. XRD, kristal yapıda SiO2 içeren alfa kuvars, beta kuvars,
tridimit ve kristobalit minerallerini tanımlayabilmekte ve örnek matrisinde yer
alabilecek diğer mineralleri de analiz edebilmektedir. Türkiye’de, ortam havasındaki
kristal yapıda SiO2 analizi, TC Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, İş
Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğüne bağlı olarak faaliyet gösteren İş
Sağlığı ve Güvenliği Merkezi Müdürlüğünün (İSGÜM) Ankara’daki
laboratuarında ve FTIR tekniği ile yapılmaktadır.
|
|
|